Hækil og hnéhreyfing afturfóta eins og hún gerist best, hann ,,lyftir að aftan''. Töfri frá Kjartansstöðum.

Aðeins örfá hestakyn í heiminum búa að því að geta tölt hreint, þar á meðal er íslenski hesturinn. Því er afar mikilvægt að íslensk hrossarækt stefni ávallt að því að viðhalda gæðum töltsins. Undanfarin ár hafa kynbótadómar og keppni frekar snúist um glæsilegt framgrip og framfótahreyfingu á tölti en hreyfingar afturfóta. Dómskerfið virðist heldur ekki gera sérstakar kröfur til afturfótahreyfinga og hafa nokkur hross sem kreppa hækla afturfóta lítið sem ekkert fengið allt að 9,5 fyrir tölt. Svo virðist sem aðal áherslan hafi verið lögð á að rækta glæsileg hross með háan fótaburð á kostnað hreyfinga afturfóta. Þetta hefur orsakað að þrístuðningur á hægu tölti hefur verið óformlega tekinn í sátt og því er hugsanlegt að þessi viðmið gætu haft áhrif á yfirferðartöltið í framtíðinni. Þannig gæti íslenski hesturinn hreinlega misst það sem gerir hann svo sérstakan.

Dár frá Kjartansstöðum riðið á tölti á fethraða. Hesturinn kemst ekki almennilega upp á tölt og sýnir augljósan þrístuðning sem er fótaröðun fets. Þrístuðningur sést ekki bara á myndum heldur greinilega með berum augum og er mjög algeng sjón í keppni.

Óhreint hægt tölt viðurkennt?
Töltið í íslenska hestinum er skilgreint sem sviflaus fjórtakta hliðarhreyfing þar sem einn eða tvær fætur snerta jörðina samtímis, hvort sem það er á yfirferð eða á hægagangi. Síðastliðin ár hefur verið lögð áhersla á að hæga töltið sé nánast riðið á hraða fets og að hross gangi í mikilli söfnun. Þetta orsakar það að mikill þungi flyst yfir á afturfætur sem gerir það af verkum, ásamt mikilli hægferð að hrossin fara að beita fyrir sig þrístuðningi. Þrístuðningur er þegar hrossin snerta jörðina með þrem fótum samtímis á hreyfiferli töltsins. Það er eðlilegur fylgifiskur þessa enda tekst hrossunum ekki að fara fyllilega upp af fetinu yfir á tölt. Samkvæmt þessu eru þau því á stigi milli tölts og fets og ekki á hreinu tölti. Sýningar sem þessar stigast hátt bæði á keppnis- og kynbótavöllunum og hafa m.a. aukist vegna ákveðinnar tísku sem komin er erlendis frá. Það er þó ekki þrístuðningurinn sem veldur því að slíkar sýningar fari hátt, heldur aukin framfótarhreyfing og glæsileiki sem fylgir. Sú staðreynd að hrossin ganga ekki hreint hefur gleymst í ljómanum af þessu tiltölulega nýja sniði sem er afar skiljanlegt enda íslensk hrossarækt ung og vaxandi.

Tennessee fetarinn sýnir ávallt þrístuðning á öllum hraðabilum töltsins og er það kallað Running Walk, eða hlaupandi fet sem er réttnefni.

Tennessee fetarinn

Hestakyn sem kallast fetarinn frá Tennessee (Tennessee Walking horse) á uppruna sinn að rekja til Bandaríkjanna. Frá upphafi hafði fetarinn ekki fullkomlega réttar hreyfingar á tölti eins og íslenski hesturinn, heldur sýndi þrístuðning á hægu tölti sem og yfirferð. Töltið í fetaranum er ekki skilgreint sem tölt heldur sem hlaupandi fet (running walk). Það má kallast réttnefni enda vissu ræktendur frá upphafi að ekki var um hreint tölt að ræða. Það sem einkennir fetarann er mjög flöt afturfótahreyfing þar sem hann hreyfir hækla og hné afturfóta nánast ekkert á þessum óhreina gangi. Aðalmálið er að geti stigið sem lengst innundir sig. Hefði hesturinn verið fær um að kreppa hækla í upphafi og ræktendur lagt áherslu á það, byggi hann líklega yfir hreinu tölti í dag. Þegar þessa kreppu vantar styttist hreyfiferli afturfóta sem aftur veldur þrístuðningi eða aukinni hættu á honum. Því er mikilvægt að afturfótahreyfingar íslenska hestsins verði metnar að verðleikum og veitt eftirtekt.

Þessi hestur býr að lélegri hné- og hækil hreyfingu og er hér á yfirferðartölti að koma út úr beygju. Slakar hreyfingarnar stytta hreyfiferlið, hægri afturfótur (fyrir miðið) er of fljótur og því við það að snerta jörð þegar vinstri afturfótur er að fara upp af jörðu. Beygjan ýkir þó hreyfingarnar þannig að þær virðast verri en þær eru en hesturinn er þó tæpur hvað varðar að sýna örlítinn þrístuðning á öllum hraðabilum töltsins eins og sést greinilega á þessari mynd. Ef ekki verður gefið afturfótahreyfingunum gaum í ræktuninni mun þetta líklega þróast á nokkrum áratugum úr tæpum þrístuðningi yfir í örlítinn þrístuðning og þaðan yfir í stöðugan þrístuðning (myndband) - og þá verður erfitt að snúa við.

Lítil áhersla á afturfótahreyfingu

Samkvæmt viðauka I í reglugerð um uppruna og ræktun íslenska hestsins (sjá t.d. www.bondi.is) má sjá stigunarkvarða einstaklingsdóma. Eftirfarandi skilgreining er á því hreyfimynstri sem gefur hæsta einkunn fyrir tölt: ,,9,5 - 10,0 -Taktgott tölt með góðu afturfótastigi, glæstri lyftu og framgripi framfóta, mikið fjaðurmagn er í hreyfingum, töltferðin frábær.'' Í þessari skilgreiningu er aðeins tekið fram hvernig afturfótastigið á að vera, þ.e. að hesturinn gangi vel innundir sig. Afturfótahreyfingin sjálf er ekki skilgreind. Samkvæmt þessu er vægi afturfótahreyfingarinnar lítið sem ekkert fyrir dómi. Ekkert hross með slaka afturfótahreyfingu hefur fengið 10,0 fyrir tölt* en kröfurnar virðast minnka ár frá ári því æ fleiri hross fá allt að 9,5 fyrir tölt, þrátt fyrir að kreppa lítið hækla. Það virðist sem það sé vegið og metið hverju sinni hvort hross fái úrvalseinkunn eftir því hversu ríkt það er af ákveðnum þáttum, eins og til dæmis af fótaburði og rými. Það verður að teljast alvarlegt fyrir hrossaræktina að afturfótahreyfingunni sé ekki veitt meiri eftirtekt.

Hefur áhrif á töltið til framtíðar

Þegar lögð er meiri áhersla á aðra þætti en afturfótahreyfingu á tölti svara ræktendur með því að rækta það sem markaðurinn og kynbótavöllurinn vill. Þetta gerir það að verkum að ræktendur velja hross sem hafa mikið fas og fótaburð en taka ekki sérstakt mið af afturfótahreyfingu þeirra. Vegna þessa er hugsanlegt að hæfileiki íslenska hestsins til að geta hreyft afturfætur fagurlega fari smá saman minnkandi. Dómskerfið virðist hafa viðurkennt þrístuðning á hægu tölti sem og slaka afturfótahreyfingu á tölti almennt. Því mun það aðeins verða tímaspursmál hvenær koma fram hross sem sýna þrístuðning á öllum hraðabilum töltsins. Verði haldið áfram á þessari braut munu hestamenn framtíðarinnar enda með íslenskan Tennessee fetara sem býr ekki lengur að hreinu tölti. Í versta falli mun svo skeiðið halda í við þessa þróun og verða svo fjórtaktað að íslenski hesturinn mun glata öllu því sem gerir hann að einum fremsta ganghesti heimi.

Það er enn tími til að varðveita fagurt og hreint tölt sem hefur glæsilega heildarmynd. Eins og staðan er í dag hafa hross með slaka afturfótahreyfingu ekki sýnt þrístuðning á yfirferðartölti en hafa stundum verið tæp hvað það varðar. Það þarf að opna málefnalega umræðu ekki seinna en núna, þar sem hagsmunir íslenska hestakynsins eru í húfi.

Birtist í Eiðfaxa 10 tbl. 2006