Í upphafi skal endinn skoða?

Markviss hrossarækt hófst á Íslandi um miðja síðustu öld. Til að markmiðum ræktenda yrði náð var búið var til ákveðið kerfi utan um þessa markmiðasetningu, þ.e. dómskerfið sjálft eða kynbótakerfið eins og ég gjarna kalla það. 

Kerfið er aðhaldskerfi sem fær ræktendur sífellt til að rækta betri og betri hross og notuðu menn þetta kerfi til að sigta út gallana og auka kostina sem þeir sóttust eftir í hrossastofninum og gera enn - kerfið setur kröfur á hross og ræktendur. Þannig var fyrstu markvissu ræktuninni hérlendis beint í ákveðinn farveg og markmiðið var að rækta léttbyggðari, hálslengri og hæfileikaríkari íslenskan gæðing með allar 5 gangtegundir úrvals. 

Jafnvægi - Ójafnvægi

Þetta kerfi, með nokkrum endurbótum í gegnum árin hefur þjónað ræktunarstarfinu gífurlega vel og hefur sannarlega tekið þátt í að orsaka miklar breytingar á íslenska hrossakyninu, oftast til bóta. Árangurinn hefur verið sígandi og því í miklu jafnvægi undanfarna áratugi. Það segir manni að kerfið er að þjóna tilgangi sínum fyrir hrossaræktina, það hefur aðhald og aðeins þeir allra bestu ná stjörnudómum, hrossakynið ''uppfærist'' á eðlilegum hraða að virðist.

Þennan ágæta áratug fór þetta jafnvægi hinsvegar alveg úr skorðum. Of margir hestar eru skyndilega að ná gífurlegum árangri í dómi en áður fyrr sem getur ekki talist eðlilegt. Stjörnudómar eru daglegt brauð. Þessar einkunnir má m.a. skrifa á betri þjálfun og árangur í hrossaræktinni eftir 60 ára markvissa ræktun - en ekki síður á þá staðreynd að kerfið þarfnast algerar grunnuppfærslu samhliða þeim breytingum sem urðu á hrossunum á þessum áratug. Þetta verður að gera svo kerfið geti áfram verið nothæft tæki til að þjóna hrossaræktinni til árangurs til framtíðar. 

Ræktunarstarfið virðist vera búið að ná markmiðunum sem sett voru í upphafi að mörgu leiti - en nú þarf að koma fram með ítarlegri markmið, auknar kröfur - svo ræktunarstarfið skaðist ekki til framtíðar. Ef kerfið verður ekki uppfært mun íslensk hrossarækt staðna og gallarnir, sem sannarlega eru enn til staðar, fá að grassera.

Heimsmethafar nánast árlega

Á árunum 1978-1999 komu fram örfá hross sem hlutu um eða yfir 8,50 í aðaleinkunn. 8,50 er ákaflega há aðaleinkunn, 85% fullkomnun fyrir heildina. Hross með 8,30 í aðaleinkunn fyrir árið 2000 voru talin mjög góð enda var það há aðaleinkunn á þeim tíma. Í dag er 8,50+/- algeng tala fyrir góða stóðhesta og hestur með 8,30 er í raun orðinn miðlungshestur í dag. 

Á nánast hverju ári síðan árið 2000 hafa komið fram nýir 'heimsmethafar' í einkunnum sem segir manni að nú hljóti að hrikta allverulega í stoðum kynbótakerfisins. Gífurlegt bil hefur skapast þegar maður skoðar tölur eldri og yngri hrossa. Ef skoðaður er fjöldi hrossa með 8,50 og yfir í aðaleinkunn í WorldFeng má sjá að hross dæmd fyrir árið 2000 eru í mjög miklum minnihluta, lengd listans hafa hross sýnd eftir árið 1999 skapað.

Ef skoðað er dæmi um hross sem hafa hlotið 9,0 eða hærra í heildareinkunn fyrir hæfileika (90% fullkomnun) má sjá (skv. WorldFeng) að aðeins 5 hross hafa hlotið slíka einkunn á árunum 1978-1999. Það hljómar nokkuð eðlilega þar sem 9,0 og yfir (90%+ fullkomnun í heild fyrir hæfileika) er gífurlega há einkunn og aðeins einstakt hross nær slíkum árangri.

Til samanburðar má hinsvegar sjá að á nánast hverju ári síðan árið 2000-2009 hafa komið fram alls 12 hross sem skora 9,0 eða yfir í heildareinkunn fyrir hæfileika. Samanburðurinn er sláandi: 5 hross á 21 ári, 12 hross á 9 árum. Aðalástæðan fyrir þessum mun er væntanlega betri þjálfun og reiðmennska og svo árangur í ræktun að skila sér - en einnig vegna þess að kröfurnar sem kynbótakerfið gerir til hrossanna eru ekki í samræmi við þær breytingar sem urðu á hrossunum eftir árið 2000 þegar þjálfun og tamning fór að komast á mun faglegra stig.

Hestarnir eru þjálfaðir til meiri afkasta og betri frammistöðu - og kerfið var ekki ,,sett upp'' til fyrir þess konar hross og þess vegna hafa þau náð í skottið á kröfunum. Sökum þessa hlýtur kynbótakerfið að þurfa að fá algera grunnuppfærslu og endurskoðun (auka kröfur) svo ræktunarstarfið beri ekki skaða af, þ.e. að það staðni eða hreinlega skaðist.

Reynt hefur verið að sporna við þessari þróun í ár með því að herða kröfur kynbótakerfisins þannig að hestur þurfi að fá ákveðna einkunn fyrir t.d. hægt tölt og hægt stökk til að geta hlotið háa einkunn fyrir almennu einkunnina tölt og stökk og breytt var vægi á nokkrum þáttum. 

Þrátt fyrir góða viðleitni um að herða kröfurnar mun það að öllum líkindum ekki virka af neinni alvöru við að færa kerfið aftur í rétt horf því breytingin er ekki á grunninum á kerfinu - sem hlýtur m.a. að verða að vera á skilgreiningunum á hvað sé 8,0 tölt og hvað sé 9,5 tölt svo dæmi sé tekið. Það þarf m.a. að fara ofan í saumana á hverri einkunn fyrir sig og herða kröfurnar til að kerfið haldi áfram að vera nothæft tæki en ekki einkunnamaskína sem hækkar verðlag á hrossum. Slíkt er aðeins skammgóður vermir fyrir hrossaræktina.

Minni kröfur?

Dómarar virðast einnig orðnir gjafmildari með árunum (þ.e. frá árinu 2000) og stundum sjást niðurstöður sem minna oftar en ekki á spennandi úrslit í gæðingakeppni þar sem einkunnum er slett í takt við lófatak áhorfenda (þ.e. tískuhestur í braut). 

Brekkudómararnir svokölluðu hafa þegar tekið eftir þessu og reglulega skýtur sú umræða upp kollinum um hitt og þetta hrossið sem hafi nú ekki alveg átt allar þær einkunnir skilið sem það hlaut fyrir sína frammistöðu. Þetta atriði (minni kröfur á stundum að virðist), ásamt fleirum hljóta að vera mjög alvarleg fyrir hrossaræktina.

Kynbótakerfið verður að þjóna tilgangi sínum, að leggja línurnar fyrir hrossaræktendur svo þeir megi bæta íslenska hestakynið til framtíðar og fara ætti varlega með allar einkunnagjafir svo marktækni tapist ekki. 

Möguleg skaðsemi gamals kerfis

Ef einkunnir halda áfram að hækka og dreifast á mikinn fjölda hrossa á sama hraða og nú má leiða líkur að því að hér verði mikil gengisfelling á eldri hrossum og þar með ættum, BLUP kerfið mun þarfnast sífelldra endurútreikninga sem gerir það enn ómarktækara (sjá nánar undir Skrif: Hugleiðingar um afkvæmaverðlaun), stóðhestar gengisfellast hraðar þar sem ný og ný stjarna kemur fram árlega og aukin fjárhagsleg útgjöld ræktenda vegna himinhárra folatolla svo dæmi séu tekin. Líklega mun þurfa að hækka 1. verðlaun úr 8,00 í 8,10 síðar meir til að leiðrétta kerfið þar einkunnaskalinn mun óhjákvæmilega færast ofar í framtíðinni og myndu þá 1. verðlaunin í raun einnig hafa gengisfellst. 

Hvernig er hægt að breyta kerfinu?

Það hlýtur einnig að þurfa að breyta því hvernig hross eru dæmd, þeir ''plús og mínus'' dómar sem eru við lýði hljóta að valda skekkju. Hross virðast dæmd þannig að ef eitt eða tvö atriði ákveðins þáttar eins og t.d. tölts eru úrvals góð, restin ágæt en eitt atriði vantar eða eitt atriði er til lýta þá virðast hross samt fá allt að t.d. 9,5 fyrir tölt. Hvað þýðir það fyrir hrossaræktina? 

Hestur sem er t.d. aðeins hliðstæður á tölti en hefur allt annað gott og býr að úrvals yfirferð og fasi getur hlotið allt að 9,5 fyrir tölt - kerfið hampar þar með hestinum og ræktendur um leið og fara þannig að rækta útlitsgallað tölt. Hreyfingargölluðum hestum getur því verið hampað á kostnað ræktunarstarfsins sem hlýtur að hafa áhrif á t.d. hreinleika gangtegundanna innan stofnsins í framtíðinni. 

Mun eðlilegra væri að dæma þetta á hinn veginn, þ.e. ef hross hefur t.d. eitt eða tvö atriði úrvals í gangtegund, önnur góð - en eitt slæmt sem gerir það af verkum að hrossið kemst ekki ofar í skalann en t.d. 8,5 eða lægra ef þátturinn er það óeftirsóknarverður.

Mjög hart er tekið á hrossum sem hafa lágan fótaburð svo dæmi sé tekið enda sækist ræktunarstarfið ekki eftir slíkum hrossum og ætti kerfið að setja dæmið eins upp fyrir alla óæskilega galla til að fá frekari árangur inn í ræktunarstarfið. Að óæskilegi þátturinn vegi þyngra á móti góðu þáttunum svo ræktunin losni frekar við þá. Það er jú tilgangur kerfisins - að vera aðhald og beina ræktuninni á þá braut sem stefnt var að í upphafi sem var að losna við óæskilega þætti og rækta glæsilegri, léttbyggðari og hæfileikaríkari hest. Nú þarf bara að gera þessar kröfur ítarlegri svo kerfið haldi áfram að þjóna hrossaræktinni þar sem flestum eldri markmiðum hefur þegar verið náð að virðist.

Af hverju eru tollar orðnir svona háir?

Mjög margir stóðhestar hafa aðaleinkunn nálægt 8,50 eða hærra, það virðist vera orðið normið í dag fyrir hæfan stóðhest. Stóðhestseigendur sem eiga slíka hesta hika ekki við að rukka 100.000-200.000 kr fyrir tollinn sjálfan (eða hærra) sem var eðlilegt verðlag á árum áður þar sem svo há aðaleinkunn var gefin fyrir úrvals árangur stóðhests - sem aðaleinkunn í kringum 8,50 sannarlega er. 

Aðeins 10 ár eða svo eru frá þeim tíma þar sem 8,50 var raunverulega sjaldséð og einstök einkunn svo eðlilegt er að viðkomandi stóðhestseigandi vilji verðleggja sinn stóðhest í samræmi við slíkan árangur - þó þessi árangur sé í raun ekki lengur einstakur í dag. Þetta atriði er líklega ein aðalástæða þess hve mikið folatollar hafa hækkað á síðustu 10 árum, þó annað spili auðvitað inní eins og aukinn kostnaður við þjálfun, mikil eftirspurn og þ.h.

Það hlýtur því að vera slæmt fyrir ræktendur fjárhagslega ef kynbótakerfið er að veikjast svo aðeins sé farið inn á það - þó hrossaræktin beri líklega mesta skaðann.

Gengisfelling á hrossum?

Margir stóðhestar með úrvals aðaleinkunn virðast oftar en ekki fá meðal eða hreinlega litla notkun þar sem framboðið af slíkum hestum er orðið svo gífurlega mikið og því gengisfellast stóðhestar hraðar en ella. Einkunnabombur virðast fá mikla notkun í fyrstu en svo minnkar notkunin gjarna ár frá ári vegna þess að ný bomba kemur fram árlega sem tekur við af þeim og færir þá í gleymsku. Þetta gerist óhjákvæmilega - nema stóðhesturinn komist í tísku og því er keppnisbrautin afar mikilvæg eins og þróunin hefur verið undanfarin ár, það er ekki lengur kynbótavöllurinn sem hefur úrslitaorðið hvað notkunina varðar. Einnig hafa afkvæmi sitt að segja en það tekur lengri tíma að fá þau í gagnið til að sanna gildi stóðhestsins og glæða notkunina. 

Allir gömlu hestarnir hafa gengisfellst þar sem þeir fengu lægri aðaleinkunnir (þó margir þeirra ættu reyndar í fullu tré við þessi hátt dæmdu hross í dag fengu þeir sömu meðferð) sem þýðir óhjákvæmilega skekkju í tölfræðikerfinu BLUP (út af gengisfellingu á ættum) sem hefur verið leiðrétt það oft að útreikningurinn hlýtur að vera orðinn löngu ómarktækur ef tekið er mið af fyrri afkvæmaverðlaunum sem er í raun eini tilgangurinn með útreikningi þessum (sjá nánar undir Greinar: Hugleiðingar um afkvæmaverðlaun).

Þegar gangtegundir eru metnar í kynbótadómi hlýtur mikilvægasta atriðið við mat þeirra að vera fyrst og fremst hvort hrossið gangi hreint, hvort það sé raunverulega á gangtegundinni - allt annað hlýtur að koma á eftir. Ef hestur gengur ekki hreint er hann ekki á viðkomandi gangtegund. Kerfið ætti því t.d. að hafa ákveðinn einkunnaþröskuld sem hross komast ekki yfir hafi þau ekki getu til að ganga hreint - sama þótt allir aðrir þættir gangtegundar séu úrvals. 

Það gerist t.d. reglulega að hross sem t.d. slíta illa á skeiði fái allt að 9,0 fyrir skeið sem er mjög slæmt, hross verða að slíta vel til að geta fengið svo háa einkunn, annars fara ræktendur hugsanlega að rækta fjórtaktað skeið sem er millistig milli tölts og skeiðs og er ekki það sem menn ætluðu sér að rækta í upphafi. 

Kynbótakerfið leggur ræktendum línurnar og ræktendur munu sækjast í að rækta það sem veitir háar einkunnir. Ef það er yfirferðartölt með skeiðsniði þá munu ræktendur að öllum líkindum leggja einhverja áherslu á það í sinni ræktun þar sem það veitir verðlaun - sem getur orðið stórskaðlegt fyrir hinn íslenska gæðing sem á að búa að 5 hreinum gangtegundum.

Kynbótabrautin ætti að hafa lokaorðið

Kynbótakerfið er fyrst og fremst aðhaldskerfi fyrir hrossaræktina, án þess mun hrossaræktin staðna og hrossaræktendur munu óhjákvæmilega fara villur vegar án þess. Þess vegna er ákaflega mikilvægt að kerfið haldi áfram að beina hrossaræktendum leiðina - þrátt fyrir að hrossin hafi nú náð í skottið á þeim kröfum sem gerðar eru til þeirra innan kerfisins þökk sé betri þjálfun og tamningu að mestu. Því verður að uppfæra kerfið alveg frá grunni til að mæta þessu nýja landslagi sem birtist eftir árið 2000 svo dómskerfið haldi áfram að vera marktækt og þjóna hrossaræktinni áfram til árangurs - en ekki til stöðnunar, gengisfellingar á hrossum, mun hærri folatolla og svo framvegis. 

Kynbótabrautin á að hafa lokaorðið hvað hrossaræktina varðar líkt og áður var - ekki keppnisbrautin. Eða hvað?