Kynbótakerfið - hrossin flogin upp í þakið og spurningin er hvort blaðran ætti ekki að vera sprungin?

Á nánast hverju ári síðan árið 2000 hafa komið fram hross sem skora yfir 9,0 í hæfileika, alls 12 hross. Frá árinu 1978, þar sem Náttfari frá Ytra-Dalsgerði hlaut 9,08 fyrir hæfileika, hafa komið fram 5 hross til ársins 1999 sem hafa skorað yfir 9,0 í hæfileika. 5 hross á 21 ári, 12 hross á 9 árum! Kynbótadómakerfið virðist þurfa mjög á uppfærslu að halda þar sem kynbótahrossin eru nú orðin vaxin upp í kröfur þess - sem fer að gera kerfið ónothæft sem verkfæri til framfara í ræktuninni. 

Mjög margir stóðhestar (og hryssur) eru að skora langt yfir 8,50 fyrir hæfileika sem áður þótti stórmerkilegt - og ekki var langt síðan að sú skoðun var við líði - en í dag er það allvanalegt. Hestur með 8,20 í aðaleinkunn eða 8,20 í hæfileika er varla merkilegur pappír í dag þar sem það eru komnir svo margir stóðhestar sem hafa mun hærri einkunn og ræktendur nota heldur þá hesta. Í raun er stóðhestur með 8,20 út hægt og rólega á leiðinni að verða hálfgerður 2. verðlauna hestur þar sem hestar sem hafa nálægt 8,50 í aðaleinkunn eða hærra orðnir svo margir - en það er svimandi há einkunn...eða hún var það. Í dag hrífur ,,8,50 hestur'' í raun ekkert svo mikið þar sem svo margir eru mjög nálægt þessari aðaleinkunn eða hafa hærri einkunn. Áður fyrr var aðaleinkunn við eða í kringum 8,30 mjög gott og í raun ,,normið'' fyrir stóðhesta. Það er þokkaleg aðaleinkunn fyrir stóðhest í dag, enginn úrvalsdómur eins og áður var.




Smá djók ;)

Of margir að toppa kerfið
Skv. WorldFeng eru stóðhestar með 8,50 og yfir í aðaleinkunn orðnir um 129 (sumir eru tvítaldir og sumir löngu búnir að kveðja þetta jarðlíf). Því nær sem dregur okkar tíma fjölgar hrossum með þessa einkunn. Stundum eru þetta sömu hestarnir, en það breytist því nær sem dregur árinu 2008. Árið 2000 voru þrír hestar með 8,50 og yfir í aðaleinkunn. 2001 var það aðeins einn hestur. 2002 voru það 5 hestar. 2003 voru það 7 hestar. 2004 voru það 9 hestar. 2005 fækkaði þeim í 6. 2006 voru 12 stóðhestar með 8,50 og yfir. 2007 voru það svo 10 stóðhestar. En árið 2008 voru þeir alls 19, sem er alltof hátt hlutfall - og það á aðeins eftir að hækka á næstu árum. Allflestir þeirra hafa hæfileikaeinkunn sem er heldur nálægt eða mjög nálægt 9,0 (eða fengu hana, 2008 var það Gaumur frá Auðsholtshjál.) sem segir mér að árið 2008 hafi kynbótaskalinn endanlega sprungið og sé nú orðinn úreltur (og ekki eru hryssurnar nefndar hér en þær eru einnig að skora hátt). Ef maður skoðar WorldFeng og flettir upp aðaleinkunn hrossa frá 8,5 til 9,0 þá sést glögglega að hross sýnd frá árinu 2000 eru langflest á þessum lista.

19 toppar er alltof hátt hlutfall, topparnir ættu ekki að vera fleiri en 5 eða undir að mínu mati ef kynbótakerfið á að virka sem verkfæri fyrir ræktunina. Nú er kominn tími á nýjar og hertari kröfur. 




Stáli frá Kjarri hlaut 8,76 í aðaleinkunn árið 2006 og er á meðal hæstdæmdu hrossa í heimi.

Hæsta einkunn úr 10,0 í 10,5 til að mæta toppi toppanna?
Hestarnir hafa vaxið upp í ,,þakið'', þökk sé betri þjálfun og tamningu - og ekki síður markvissri ræktun til að mæta núverandi kröfum. Ef kröfurnar verða ekki hertar og kynbótakerfið endurskoðað munum við staðna í ræktuninni þar sem ræktendur hafa náð kröfum kerfisins og æ fleiri hestar ná glæsilegum árangri - svo margir að glæsilegur árangur, eins og 8,50 í aðaleinkunn, verður brátt ekki merkilegur. Á endanum þurfum við svo að hækka hæstu einkunn úr 10,0 í 10,5 til að geta gefið ,,toppum toppanna'' hæfileika-einkannir sem þeim hæfa þar sem flestir aðrir eru með 9,5-10,0 hvort sem er fyrir hæfileika (tölt, brokk, skeið...). Þar endar þetta með tímanum (ég segi 10-20 ár, okkur fer hratt fram) ef ekki verður tekið í taumana og kerfið uppfært. Hæstu aðaleinkunn fyrir hæfileika á þó enn Rauðhetta frá Kirkjubæ frá árinu 1994, 9,23 en það mun breytast á komandi árum ef kerfið verður ekki endurskoðað.




Því fleiri hestar sem skora 8,50 eða yfir í aðaleinkunn - því fleiri hross, sem ekki náðu þeim árangri áður fyrr eða hreinlega ná því ekki - verða æ minna virði.

Of mörg hross fara nálægt ,,fullkomnun'' - hvað þýðir það?
Það að kynbótadómakerfið þurfi uppfærslu, sem hlýtur að vera þar sem tölfræðilega er alltof hátt hlutfall hrossa að fara æði nálægt ,,fullkomnun'' skv. skalanum, þýðir að nú byrja margir stóðhestar og hryssur að gengisfellast - ef ekkert verður að gert þar að segja. Æ fleiri hestar fá 8,50, sem þýðir að því fleiri hestar sem skora 8,5 - því fleiri hross sem ekki náðu þeim árangri áður fyrr eða hreinlega ná því ekki verða æ minna virði og fólk mun sýna slíkum stóðhestum og hryssum æ minni áhuga. Skalinn hnikast til því hrossin eru vaxin upp í kröfurnar og fleiri skora hærri einkunnir, 2. verðl. munu færast upp fyrir 7,99 í 8,09 að minnsta kosti. Eldri hross munu gengisfellast og þar með ætterni og kynbótagildi afkomendanna, verðgildi hrossa mun breytast, kynbótamatið mun fara úr skorðum (ekki að mér finnist það marktækt hvort sem er - en það er búið að endurreikna það kerfi ca. 3 sinnum m.a. vegna þeirra áhrifa sem mun hærri einkunnir höfðu skyndilega á kerfið) þar sem einkunnir verða orðnar svo svimandi háar hjá fjölda hrossa. 

Stóðhestabaráttan harðnar
Baráttan í stóðhestaheiminum mun einnig harðna þar sem svo margir stóðhestar verða orðnir ,,toppar'', úrvalið af þeim verður svo mikið. Þetta er nú þegar að gerast, margir hestar með svimandi háar einkannir fá slaka eða nánast enga notkun þar sem úrval slíkra hesta orðið gífurlegt. Þá eru þeir seldir úr landi enda lítið annað í boði fyrir eigendur þeirra. Gildismat á úrvalsstóðhesti mun breytast þar sem alltof margir fá roknatölur og roknatölur verða ekki merkilegar lengur - þá sér tískan um hvaða stóðhestur fær notkun. Nýr og nýr ,,heimsmeistari'' á kynbótabrautinni mun koma til með að koma fram á hverju ári - og þeir sem voru heimsmeistarar árið áður munu gleymast. Væntanlega eru mun fleiri hryssur hjá honum Tenóri frá Túnsbergi í sumar en hjá Stála frá Kjarri sem átti hæfileika-heimsmetið árið 2006 sem var hvorki meira né minna en 9,09! Vinsamlega leiðréttið mig ef ég fer með fleipur.




Getum við hert kröfurnar?
En hvernig er hægt að auka kröfurnar? Erum við ekki með allt í botni nú þegar? Alls ekki. Það má herða kröfurnar og breyta kynbótakerfinu gífurlega. T.d. má gefa afturfótahreyfingum gaum - en hestur sem hefur tilþrifalausar afturfótahreyfingar er nánast sviflaus að aftan þó hann geti verið rúmur - t.d. á brokki og tölti. Ég hef séð marga hesta fá 9 og yfir fyrir brokk sem var alveg sviflaust að aftan, hesturinn ,,labbaði'' að aftan. Við getum svo miklu miklu betur finnst mér. Svo er það skeiðið. Einhver sagði mér að þulur á landsmóti hafi sagt um hest sem flugskeiðaði með miklu svifi í lágum höfuðburði að þar væri á ferð hestur á ,,gamla skeiðinu''. Háreist fjórtakta skeið er einum of viðurkennt og mér finnst að það ætti að taka mun harðar á því. Annað hvort getur hestur skeiðað eða ekki og til þess þarf hann að svífa en allmargir hestar fá háar einkunnir fyrir ,,skeiðútlitið'' þó þeir svífi ekki almennilega og séu í raun á allhliðstæðu yfirferðartölti. Fyrir það ætti aldrei að gefa meira en 6,5 til 7...en margar þessar sýningar eru að skora 8,0-9,0.

9,0 fyrir ,,óhreint'' hægt tölt?
Eins finnst mér að hestur eigi að fá 7,0 eða undir fyrir hægt tölt ef honum er riðið svo hægt (eða sé hreinlega orðinn stórgallaður í afturparti) að hann sýni þrístuðning í braut. Þrístuðningur á hægu tölti er ekki hreint tölt, það er blanda milli fets og tölts. Að gefa þessu háar einkunnir (sem gerist þar sem hesturinn nær iðulega að lyfta fótum hægar og því tignarlegar með þrístuðningi þar sem hann hefur aðeins meira jafnvægi þar sem 3 fætur styðja þann eina í loftinu, söfnun virðist mjög mikil, verður oft glæsilegri á að líta), eins og kannski 9,0 sem stundum gerist - þá hlýtur glæsilegur brokktöltari einnig skilið að fá slíka einkunn þar sem hér er verið að verðlauna sýningu á hrossi á gangblendingi! Mín skoðun er að ef við viðurkennum fettölt eða þrístuðning á tölti - þá erum við óbeint að leiða okkur í þá gildru að líta framhjá hrossum sem hafa lélegar afturfótahreyfingar - og ræktendur fara á endanum óafvitandi að rækta hross með eðlislægan þrístuðning. Hvað skildi gerast eftir svona 15-25 ár (jafnvel fyrr) þegar fram kemur hestur sem hefur eðlislægan þrístuðning á yfirferðartölti? Slíkur hestur yrði stórhættulegur fyrir ræktunina. Yrði litið framhjá því að hesturinn væri á óhreinu tölti? Myndi þulurinn segja að þetta væri ,,nýja töltið'', miklu hágengara og fasmeira en það gamla?

Auka vægi fets og fella út einkunn f. fegurð í reið/vilja og geðslag?
Einnig finnst mér að auka ætti vægi fets fyrir kynbótadómi en sú einkunn gildir 1,5% ef mig misminnir ekki. Ef vægi fets yrði aukið yrði það líka gert í þágu velferðar hestanna. Sýnendur yrðu að huga meira að þessari gangtegund og þar með andlegu hliðinni í staðinn fyrir að spæna hrossin upp á kostnað fetsins (spenna) þar sem einkunnin skiptir svo litlu máli. Hestur ætti ekki að teljast úrvalsgæðingur ef hann er svo spenntur að hann getur ekki fetað. Einnig ætti að athuga dóma á fegurð í reið og fyrir vilja/geðslag, hvort hægt sé að setja það inn í gangtegundirnar svo einhverjar hugmyndir séu settar fram að hagkvæmum breytingum.

Byggingadómar tengdir við nothæfi
Varðandi sköpulagsdómana - áhugavert væri að tengja sköpulag við hvernig skrokkur hestsins nýtist í reið en í dag er þetta nær aðeins fegurðardómur sem á að mörgu leiti aðeins við þegar hesturinn stendur kyrr. Sum hross fá kannski 8,5 til 9,0 fyrir háls en um leið og hrossin eru komin í braut þá virðast þau hálslaus.  Hálsinn sekkur kannski ofan í búkinn og virkar ekki langur eða fallegur fyrir vikið og fólkið í brekkunni skilur ekkert í einkunnagjöfinni. Notkunarhæfi ætti að vera ríkara í þessum dómum, amk. þar sem hægt er að koma því við og byggja það þá á rannsóknum. Sérstaklega ætti að athuga mat á fótagerð innan dómskerfisins, að einhver ýtarleg rannsókn verði gerð svo hægt sé að dæma fætur eftir notkunarhæfi þeirra, hvað orsaki bestu notkunarhæfnina. Það er gert í dag, auk ákveðins fegurðarmats en sá dómsskali er án rannsókna sem sannar að ,,9,5 fætur'' séu betri en ,,7,5 fætur'' og þess vegna er fótagerðarmatið meira huglægt mat manna sem fundu upp kerfið og svo þeirra sem dæma fæturna...sem þarf að bæta. Ekki nema svo sé og eitthvað hafi farið framhjá mér en ég hef amk. ekki heyrt um slíkar rannsóknir. Vinsamlega leiðréttið mig ef þetta er rangt og bendið mér á þessar rannsóknir. 




Plús/mínus dómar sem minnka kröfurnar
En það sem sérstaklega þarf að taka á til þess að bæta kynbótadómakerfið eru þessir plús/mínus dómar sem viðgangast og þar eru einmitt kröfurnar minnkaðar - eftir því hversu mikið hestur hefur af ákveðnum þætti fyrir sig. T.d hestur sem er ferðmikill, kraftmikill, hágengur og fasmikill á tölti fær allt að 9,5 fyrir tölt - en hrossið virkar hliðstætt þó það sé á hreinu tölti þar sem tilþrifalausar afturfótahreyfingar valda því að hesturinn virðist ,,labba'' að aftan. Svo kemur annað hross með sömu kosti auk glæsilegra afturfótahreyfinga og fær einnig 9,5 - meira framgrip vantar til að fá 10,0. Þetta er svona púsl - en mjög furðulegt púsl og það hefur versnað undanfarin ár. Ég hef oft sótbölvað í brekkunni yfir svona dómum - einfaldlega vegna þess sem ég taldi upp hér rétt áðan - hesturinn með tilþrifalausu afturfótahreyfinguna fór kannski svo hratt yfir með frábæru framgripi að það ,,var ekki hægt annað'' en að gefa honum 9,5 fyrir tölt. En töltið var flatt þar sem það virkaði hliðstætt á að horfa... Hann hefði því aldrei átt að fá meira en 9,0 (8,5 að mínu mati, of mikilvægan þátt vantar - en hann er ekki tilgreindur í dómskalanum svo þetta er svo sem skiljanlegt!) í rauninni þar sem galli var á töltinu, hreyfingarlega og þar með útlitslega. Hinn hesturinn sem hafði góðar afturfótahreyfingar og allt hitt til að bera (nema meira framgrip til að fá 10,0) var svo langt um betri á að horfa að maður skilur ekki af hverju hinn hesturinn fékk sömu einkunn. Þetta skekkir kerfið og veldur hrapalegum skakkaföllum fyrir ræktunina til framtíðar.




Gæðingurinn Hrímnir heitinn frá Hrafnagili, lofthár, hálslangur stólpagripur. ,,Hrímnir hefur verið óumdeilanlega mesti og fegursti gæðingur 20. aldarinnar á Íslandi...'' Hestafréttir

Hentar kommukerfið betur?
Einnig koma plús/mínus dómar fyrir í sköpulagsdómum. Þegar kerfið er með 0,5 á milli verður eitthvað að liggja milli hluta - og það getur verið til vansa. 7,5 fyrir háls er mjög slæm einkunn fyrir stóðhest og oft eru hestar með þykkan háls en vel settan yfirleitt settir í 8,0 (enda eru þeir orðnir svo margir í dag) - þó engan veginn sé hægt að sætta sig við að hestur með hnausþykkann, stuttan háls sé í meðaleinkunn fyrir háls sem er einkunnin 8,0, sama hvernig aðrir kostir eru (herðar, bógalega...), miðað við að ræktunarmarkmiðið frá upphafi (um 1950) var að rækta léttbyggð, hálslöng hross. Í raun og veru virkaði kommukerfið betur finnst mér. Slíkum hesti væri t.d. hægt að gefa 7,7 fyrir háls af því ákveðin atriði eru ekki til staðar, frampartur hefði t.d. þurft að vera aðeins þynnri til að fá meðaleinkunn fyrir háls. Kerfið ætti að setja meiri kröfur á hvað sé háls í meðallagi og uppúr til að leggja harðar að ræktendunum - annars tekur lengri tíma að ná útliti Hrímnis frá Hrafnagili sem ég heyrði á einhverju landsmótinu að væri sköpulagsmarkmið hrossaræktarinnar. Langur og þunnur háls sem situr á léttbyggðum skrokk, það var Hrímnir heitinn frá Hrafnagili - ásamt miklum hæfileikum.

Meiri kröfur á dómara?
Athugandi er að dómarar ættu að vera með nákvæmara dómablað við hendi með þar sem þeir merkja við alla þætti samviskusamlega og geti þannig séð einkunnina nokkuð nákvæmlega út frá blaðinu, það kemur í veg fyrir ákveðna geðþóttadóma að ég tel. Ég hef séð mörg svona blöð frá dómurum og mörg eru hálf tóm og lítið útfyllt sem segir manni að matið hafi verið meira huglægt heldur en að skrifa nákvæmlega allt á blaðið og skoða einkunnagjöf út frá því. Kerfið er í raun hugsað á þann hátt en hægt væri að ganga lengra. Mér finnst að reikna ætti allt út á blaði þar sem ákveðnir krossar við ákveðna kosti/galla gefi einhverjar tölur og þar með útkomu fyrir hvern þátt fyrir sig (þá þurfum við kommukerfið eða slumpa í 0,5 eða 0,0). Það er meiri vinna, en gæfi væntanlega réttari dóma þar sem allar upplýsingar um sköpulagsþættina væru á blaði og það hefði verið útreiknað, ekki að dómari hafi horft á hest og ákveðið einkunn án frekari umhugsunar (sökum reynslu og þekkingar en það getur samt brugðist). Einnig að ákveðið verði að ef einhverja ákveðna þætti vanti þá geti hesturinn ekki fengið einhverja einkunn eins og 8,5 fyrir háls þar sem hann sé t.d. of þykkur þó hálsinn sé nægilega langur og vel settur til að hljóta þá einkunn. Að slæmir þættir dragi niður eins og eðlilegt er - en að góðir þættir geti ekki dregið þá slæmu upp - eins og viðgengst bersýnilega í dómskerfinu í dag. Ef við ætlum að hafa það svoleiðis þá er kynbótadómakerfið í raun löngu ónothæft því það á að vera aðhald og setja kröfur á hrossaræktina til að koma alltaf með betri og betri hross, ekki hross sem eru gölluð en samt með suma svo rosalega góða þætti að það slæma eða það sem vantar sé þess vegna aukaatriði. ...Tölt-einkunnagjöfin á tveim mismunandi tölturum sem ég nefndi að ofan er gott dæmi um slíkt.

Hvað er 9,0 fyrir tölt?
Mér finnst einnig vanta skýrari markmið í kynbótadómana, plús/mínus dómarnir eru orðnir svo ríkjandi að erfitt er að sjá hvert ''fullkomnunarmarkmiðið'' er á stundum þar sem hestur þarf bara að vera mjög ríkur af ákveðnum þáttum þó hann vanti stóran þátt (t.d. vera ekki hliðstæður í útliti á tölti) til að fá allt að 9,5 fyrir tölt eins og ég nefndi áður. Hvað er 9,5 fyrir tölt og hvað er 10,0? Hvað er eiginlega 9,0 fyrir tölt? Eða 9,0 fyrir brokk? Ég hef séð margar ,,gerðir'' af tölti sem fær einkunnina 9,0 - t.d. hestur með hátt framgrip, góða ferð en stífur í spjaldi niður í fætur sem lýtir töltið gífurlega, eða hest með hátt framgrip, ferðmikinn en gleiðan að aftan sem gerir töltið hliðstætt í útliti. Svo kemur annar með fallegar afturfótahreyfingar, töltið virkar mun betur á að horfa (skeiðhreyfing kemur ekki upp í hugann, hreingengara hross), hátt framgrip, góð ferð, fær líka 9,0. Þetta hefur lengi hneykslað mig. Á þessi hestur ekki að fá 9,5 þar sem hinir áðurnefndu virkuðu hliðstæðir? Ástæðan er að báðir þessir hestar eru í raun sæmilega hreingengir en virka hliðstæðir vegna afturfótahreyfinga sinna - en báðir hafa drúgt af öðrum kostum svo ekki er hægt annað en að gefa þeim 9,0 fyrir tölt... þó þeir virkuðu hliðstæðir. Kerfið verður að vera strangara, þessir plús og mínus dómar eru gengnir of langt að mínu mati.

Já það er hægt að velta vöngum yfir mörgum hlutum í góða veðrinu!

Með kærri sumarkveðju,
Linda Karen

P.s. Svo ég röfli nú aðeins meira þá er hugmynd að dómarar fái aðeins númer á hrossum í braut og dæmi þau án uppl. um fyrri dóma, án ætternis og án eigendasögu, það gæfi líklega sanngjörnustu dómana því pólítíkin og tískan hefur alltaf einhver áhrif. Þeir þyrftu þá líklega að vera í nokkuð hljóðeinangruðum klefa eða með heyrnartól á höfði sem þeir heyra aðeins í sjálfum sér og hinum dómurunum - til að heyra ekki í þulinum sem þylur upp upplýsingar fyrir áhorfendurna! ;) Dómarar eru frábært fólk en rétt eins og allir aðrir þá eru þeir mannlegir og mér finnst að það megi ekki gleymast - með fullri virðingu fyrir öllu þessu góða fólki. Það er bara eðlileg krafa þegar fólk er að leggja tíma, fjármuni og vinnu í að rækta betri íslenskan hest að allt matskerfið í kringum það sé eins gott og hægt er.

P.s 2: Jónas kærastinn minn fór á skeljarnar í gærkvöldi og bað mig um að giftast sér :) Og auðvitað sagði ég já enda finnur maður ekki betri mann en hann Jónas minn :* ;)